علوم پایه اول
درس در یك نگاه:
در فرایند آموزش این درس دانش آموزان از طریق انجام فعالیت هایی می آموزند كه موجودات زنده به دلایل مختلف و متفاوت از خاك استفاده می كنند و می آموزند كه قسمت زیادی از سطح زمین را خاك پوشانیده است و قدرت جذب و دفع آب در خاك های گوناگون متفاوت است.
هدف های این درس:
دانستنی ها و مهارت ها:
- انواع مختلف خاك را مشاهده و آن ها را با یكدیگر مقایسه كند.
- پس از مشاهده ی خاك ها ، آن ها را از چند جهت طبقه بندی كند.
- نتیجه گیری كند كه خاك ها گوناگون اند و این نتیجه را برای كلاس بیان كند.
- استفاده های گوناگون از خاك را با ذكر مثال هایی بیان كند.
- میزان نفوذپذیری خاك ها را مقایسه و نتیجه را بیان كند.
نگرش ها:
- موارد ایمنی و بهداشتی را هنگام استفاده از خاك رعایت كند.
- با استفاده از خاك در ساخت وسیله (كاردستی) به كارهای دستی علاقه مند شود.
*خاك حاصل عمل هوازدگی بر روی سنگ ها است كه از نظر تامین غذای جانوران از جمله انسان ها اهمیت و ارزش بسیار دارد. خاك رابطی میان جهان غیر زنده و جهان جانداران است. با آن كه بعضی از گیاهان مانند گلسنگ ها می توانند روی سنگ ها برویند اما بیش تر گیاهان به خاك نیاز دارند.
برای تشكیل خاك هوازدگی فیزیكی و شیمیایی هر دو موثرند. سرعت تشكیل خاك به نوع آب و هوای هر محل بستگی دارد. در بیابان ،سرعت تشكیل خاك كم و در آب و هوای گرم و مرطوب زیاد است. به غیر از آب و هوا،نوع سنگ های محل ، زمان ، شكل ناهمواری ها و نوع جانداران هر منطقه هم بر روی میزان تشكیل خاك موثرند.
* خاك متسكل از مواد معدنی و مواد آلی است . حداقل 80درصد خاك را مواد معدنی حاصل از هوازدگی سنگ ها تشكیل می دهد. ذرات ماسه و رس و تركیبات عناصری چون پتاسیم ، فسفر و نیتروژن مهمترین مواد معدنی موجود در خاك اند.
بخش آلی خاك را گیاخاك (هوموس) می نامند. گیاخاك باقیمانده های گیاهان و اجساد جانوران پس از مرگ آن هاست به طوری كه دیگر نتوان نوع و گیاه و جانور را تشخیص داد. گیاخاك سبب تیرگی رنگ خاك می شود. علاوه بر این گیاخاك سبب ورود آب و هوا به خاك می شود و برخی از مواد مورد نیاز گیاهان را به آن ها می رسانند.
*تركیب خاك ها در همه جای زمین یكسان نیست، زیرا عواملی كه در تشكیل خاك موثرند،به طور مداوم در همه جای زمین به طور یكسان عمل نمی كنند . به همین علت اقسام خاك بسیار زیاد است. می توان انواع مهم خاك را به ترتیب زیر طبقه بندی كرد:
- خاك كوهستان، معمولاً كم عمق و پر از سنگ است. شیب زمین در كوهستان ها زیاد است و به همین علت امكان تشكیل خاك های ضخیم بسیار كم است.
- خاك جنگل ها، كه به آن خاك اسیدی نیز می گویند. جنگل ها معمولاً در مناطقی پدید می آیند كه مقدار بارندگی زیاد باشد. واكنش های شیمیایی كه در خاك جنگل صورت می گیرد و مقدار باران زیاد سبب كاهش كلسیم و منیزیم این گونه خاك ها می شود. خاك جنگل مناسب كشاورزی نیست در عوض گیاهانی مانند كاج و صنوبر و درختان مشابه كه به كلسیم و منیزیم زیادی نیاز ندارند در آن به خوبی رشد می كنند.
- خاك علفزارها، حاصل خیزتر از خاك جنگل است. لایه سطحی خاك قطور است و گیاخاك فراوان دارد در عین حال مقدار بارندگی هم در علفزار مناسب است.
- خاك بیابان، از لحاظ دارا بودن املاح غنی تر از سایر خاك ها است، زیرا در این نوع خاك به علت كمی رطوبت عمل هوازدگی و حل شدن املاح زیادصورت نمی گیرد اما كمبود رطوبت مانع رویش فراوان گیاهان می شود.
بنابراین در چنین خاك هایی نیتروژن و گیاخاك كم است. در عوض این خاك ها مقدار زیادی كلسیت و نمك طعام وجود دارد، زیرا آب كافی برای حل كردن این مواد وجود ندارد، اگر آبیاری درخاك بیابان مناسب باشد، محصول فراوانی می تواند از این نقاط به دست آید.
* هر چه فضای خالی بین ذرات خاك بیش تر باشد می گویند درجه تخلخل خاك زیادتر است. مثلاً خاكی كه مقدار ذرات ماسه آن زیاد باشد، فضاهای خالی بین ذرات خاك هم زیادتر و در نتیجه آب بیش تری در این گونه خاك ها جای می گیرد.
البته باید توجه داشت برای این كه آب در خاك به خوبی جای گیرد و یا از آن عبور كند باید فضاهای خالی خاك به یكدیگر ارتباط داشته باشند. مثلاً بین ذرات خاك رس فضاهای خالی فراوانی وجود دارد ولی خاك رس عملاً آب را از خود عبور نمی دهد به علت این كه فضاهای خالی آن با جذب مقدار كمی آب ارتباط خود را با یكدیگر از دست می دهند بنابراین خاك رس نمی تواند آب را به خوبی در خود جای دهد یا از خود عبور دهد.
*خاك مناسب برای كشاورزی یا گلدان باید به طور مساوی از ذرات ماسه ، رس و گیاخاك تشكیل شده باشد كه هم آب و هوا به راحتی در آن جای گیرند و مواد آلی و معدنی مورد نیاز گیاه هم به آسانی در دسترس باشد.